Адамның ауызында жағымсыз дәм пайда болғанда, ол мұның не екенін бірден түсінбейді. Кейде ол айқын дәмдік қасиеттері бар белгілі бір өнімдерді тұтынғаннан, кейбір дәрі-дәрмектермен емделгеннен кейін пайда болады. Көбінесе мұндай дәм галитоздың белгісі болып табылады.
Ауыздан жағымсыз иістің шығатынын өз бетіңізше анықтауға болады. Кейде әңгімелесушілердің мінез-құлқын бақылау жеткілікті: егер адамдар үнемі арақашықтық сақтап, әсіресе сөйлескенде жақын келмесе, қарым-қатынасқа дәл осы нәзік мәселе кедергі келтіруі әбден мүмкін.
Иісті алақандарды қайық тәрізді қосу арқылы анықтауға болады – оны ауыз бен мұрынға жақындатып, ауызбен терең дем шығару керек. Халитоз немесе галитоз (halitosis; лат. halitus - тыныс және грек. -osis сөздерінен) - адам мен жануарлардың ас қорыту ағзаларының кейбір ауруларының белгісі, олар ауыз қуысында анаэробтар санының патологиялық өсуімен және ауыздан шығатын жағымсыз иіспен қатар жүреді. Медицинада «Галитоз» - бұл сасық тыныс, ауыздан шығатын жағымсыз иіс. Бұл терминнің синонимдері – «Озостомия», «Стоматодисодия».
Пациенттің өзі және айналасындағылар тыныстың балғын еместігін қабылдауымен байланысты түбегейлі әртүрлі үш жағдайды ажыратады:
• Шынайы галитоз – объективті зерттеу әдістерімен расталатын ауыздан шығатын жағымсыз иістің болуы. Ауыз қуысы микрофлорасының ерекшеліктеріне байланысты физиологиялық шынайы галитозды және аурудың белгісі болып табылатын патологиялық галитозды бөліп көрсетеді.
• Псевдогалитоз – пациент қарқынды әрі жағымсыз деп қабылдайтын, әрең сезілетін ауыз иісі.
• Галитофобия – ауыздан жағымсыз иістің бар екені расталмаса да, оның бар екеніне деген тұрақты сенім. Көбінесе шынайы галитоз бен псевдогалитозды емдегеннен кейін пациенттерде жағымсыз иіс қалып қойды деген сенім немесе қорқыныш сақталғанда пайда болады.
Жағымсыз иістің негізінде ұшпа қосылыстардың түзілуі жатыр:
• күкіртсутек,
• аммиак,
• метилмеркаптан.
Бұл заттар – сілекей мен қызыл иек сұйықтығының құрамына кіретін құрамында күкірт бар аминқышқылдарының ауыз қуысында мекендейтін микроорганизмдер арқылы ыдырауының өнімдері.
Бөлінетін заттарға байланысты пациенттер әртүрлі жағымсыз иістерді сипаттайды: шіріген жұмыртқа, шіріген қырыққабат, күкірт, бензин, сарымсақ, бұзылған ірімшік немесе балық иісі.
Белгілі бір тағам өнімдері галитоздың пайда болуына әсер ете ала ма?
Иә, әсер етуі мүмкін. мысалы, сарымсақ, пияз, кейбір дәмдеуіштер қосылған тағамдарды жегеннен кейін тұрақты жағымсыз иіс пайда болады.
Екінші мысал - алкогольді шамадан тыс ішкенде қышқылтым сасық иіс бір тәулік немесе одан да ұзақ сақталады, бұл этил спиртінің бауырда метаболизмденуімен және оның буларының өкпе арқылы бөлінуімен байланысты.
Қандай зат алмасу процестері галитоздың пайда болуына әсер етуі мүмкін?
Диетаны сақтамайтын немесе инсулинді дұрыс қолданбайтын қант диабеті бар пациенттерде қанда кетон денелері жиналғанда ауыздан ацетон иісі шығады. Қант диабеті қан талдауының нәтижелері негізінде, егер аш қарынға глюкоза деңгейі 6,1 ммоль/л-ден асса, ал тамақтанғаннан 2 сағат өткен соң 11,1 ммоль/л-ден жоғары көтерілсе, диагноз қойылады. Қосымша гликозилденген гемоглобин деңгейі (қант диабетінде ол 6,5%-дан жоғары болады), несепте қант пен ацетонның болуы тексеріледі.
Бүйрек жеткіліксіздігінен зардап шегетін адамдар бүйрек ағзадан шығара алмайтын мочевинаның жағымсыз иісімен айналасындағыларды өзінен алыстатады.
1.Биохимиялық зерттеу
2.Креатинин және мочевина– олардың жоғарылауы уремия – қандағы несептің уытты өнімдерінің артық болуы туралы куәландырады
• натрий, калий және хлор электролиттері– калийдің жоғарылауы байқалады
• жалпы кальций төмендейді) және фосфор (жоғарылайды) – фосфор-кальций алмасуының бұзылуы сынықтарға әкелуі мүмкін
• Глюкоза қант диабетінде жоғары, бүйрек кедергісі бұзылғанда несепте анықталады
• СБЖ кезінде жалпы ақуыз бен альбумин төмендейді, олар ақуыз жеткіліксіздігін бағалау үшін пайдаланылады. 2. Несептің жалпы талдауы және Нечипоренко бойынша сынама бүйрек пен несеп шығару жолдарының қабыну ауруларын анықтайды. СБЖ кезінде ақуыз, билирубин, түйіршікті цилиндрлер табылады, эритроциттер болуы мүмкін
• ШСЖ (шумақтық сүзілу жылдамдығы) СБЖ-ны ерте сатыда анықтауға және кейін оның сатысын белгілеуге мүмкіндік береді. ШСЖ ересектер үшін CKD-EPI формуласы немесе балалар үшін Шварц формуласы бойынша есептеледі немесе Реберг сынамасы жүргізіледі (қан тапсырылады және тәуліктік несеп жиналады)
• Паратгормон- сүйек алмасуын реттейтін гормон, СБЖ кезінде жоғарылайды
• Бүйректің созылмалы ауруының себептерін анықтау үшін қосымша аутоантиденелер, қанның ұю жүйесінің көрсеткіштері, инфекциялар анықталады, несеп егіндісі және басқа да талдаулар жүргізіледі.
Тыныс алу жолдарының аурулары да жағымсыз иістің пайда болуына себеп болуы мүмкін
Өкпеден шыққан ауа ауыз-жұтқыншақ арқылы өтеді, сондықтан ағзадан ішінара ауыз арқылы шығуы мүмкін.
Мұрын қуыстарының іріңді ауруларында, созылмалы мұрыннан су ағуда немесе тонзиллитте жағымсыз иіс шығады (2-сурет)
2-сурет – Галитоздың пайда болу себептері
Созылмалы ринит – инфекциялық агенттермен, аллергендермен байланыс нәтижесінде немесе кеуілдектердің шырышасты қабатында орналасқан тамырлар тонусының өзгеруі салдарынан туындайтын, мұрын қуысының шырышты қабықтары құрылымындағы ұзаққа созылатын баяу қабыну процесі. Аурудың негізгі көрінісі – мұрынмен тыныс алудың тұрақты қиындауы.
Ауыздан иіс шыққан кезде ең алдымен тістің немесе қызыл иектің ауруларына күдік келтіріледі.
Бактериялар ауыз қуысындағы тамақ қалдықтарын өздерінің қоректенуі үшін пайдаланады.
Егер тісті дұрыс тазаламаса немесе бұл процедурадан мүлдем бас тартса, ауызда тіс өңезі көп жиналады. Оның шіруі жиіркенішті иіс тудырады.
Егер өңез ұзақ уақыт кетірілмесе, тығыз тіс тасы түзіледі, ал сасық иіс ұзақ уақыт сақталады.
Тісжегі мен тістердің бұзылуы да жағымсыз иістің себебі болуы мүмкін.
Бұл – микробтардың көп мөлшері жиналатын аймақтар. Бұзылған тіс түбірлерін уақытында алдырмайтын адамдардың аузынан қатты иіс шығады. Астында тамақ қалдықтары жиналатын брекеттерді, тіс пластиналарын, протездерді тағып жүргенде де сасық иіс пайда болуы мүмкін.
Темекі шегу де галитоздың себебі болуы мүмкін.
Темекі түтінінің компоненттері тістерге шөгіп, жұмсақ өңезбен қосылады. Ауыздың құрғауы сілекей құрамының өзгеруіне және оның тұтқырлығының артуына ықпал етеді.
Иістен тек зиянды әдетті жеңу арқылы ғана құтылуға болады. Ауыздағы кез келген бөгде дене қосымша тазартуды қажет етеді (3-сурет)
3-сурет – Галитоздың пайда болу себебі ретіндегі ауыз қуысындағы микробтар
Жағымсыз иісті анаэроб бактериялар бөлетін ұшпа қосылыстардың бірнеше түрі тудырады. Олар қоректік орта ретінде тілдегі, тістердің арасындағы және тісжегі қуыстарындағы тамақ қалдықтарын пайдаланады (4-сурет)
4-сурет Ауыз қуысындағы патогендік микробтардың саны
Ауыз қуысы микрофлорасының 30-60%-ын факультативті және облигатты анаэробты стрептококтар құрайды.
Ауызда ПРОПИОНБАКТЕРИЯЛАР, Корэнбектериялар және ЭУБАКТЕРИЯЛАР туыстарының бактериялары да міндетті түрде болады, олар молекулалық оттегін белсенді түрде өндіреді, К дәруменін синтездейді және облигатты анаэробтардың дамуына ықпал етеді.
Бір бөлігін сірке, пирожүзім және сүт қышқылдарын суға және көмірқышқылына дейін ашытатын вейлонеллалар, коккобактериялар алады.
Дәл вейлонеллалар қышқыл өнімдерді бейтараптандырады
Көпформалы экссудативті эритема (КЭЭ) - теріде және шырышты қабықтарда түрлі пішінді — дақты, папулалы және көпіршікті бөртпелер пайда болатын жедел аллергиялық ауру (5-сурет)
5-сурет – Көпформалы экссудативті эритема
Көпіршікті ауру сау теріде немесе шырышты қабықтарда таралуға және бірігуге бейім көпіршіктердің пайда болуымен қатар жүреді.
Ол кез келген жаста пайда болуы мүмкін, бірақ көбінесе 40-60 жастағы адамдар зардап шегеді, әйелдер ерлерге қарағанда жиірек ауырады (6-сурет)
6-сурет – Галитоз көпіршікті ауруы бар пациенттерде пайда болуы мүмкін
Тән иіс бойынша қандай да бір патологияны қалай болжауға болады?
• ауыз қуысынан шығатын қышқыл иіс - бұл асқазан ауруына, гастритке немесе ойық жараға тән (асқазан патологиясында тамақтану аралығындағы ауырсыну мазалайды).
• нәжіс немесе шіріген қырыққабат иісі – пациентте тісжегі немесе оның асқынулары, қызыл иек аурулары, ауыз қуысы шырышты қабығының әртүрлі аурулары болуы әбден мүмкін
• несеп иісі бүйрек жеткіліксіздігі бар пациенттерге тән;
• аммиак немесе шіріген алма иісі - пациентте қант диабеті болуы әбден мүмкін (қант диабеті жиі әрі мол зәр шығарумен, ауыздың құрғауымен және шөлдеумен қатар жүреді).
• шірік немесе шіріген ет иісі өңеш дивертикулы бар адамдарға тән
Венсан ангинасы галитоздың себебі болуы мүмкін. Бұл симбиозда болатын Плаут-Венсанның ұршықтәрізді таяқшасы мен Венсан спирохетасы тудыратын, шірік иісі бар лас-жасыл өңезбен жабылған беткей ойық жаралардың түзілуімен сипатталатын таңдай бадамшаларының жедел қабыну ауруы (6-сурет)
6-сурет – Венсан ангинасы
Стоматит - ауыз қуысы шырышты қабығының ең жиі кездесетін қабынуы. Стоматиттің пайда болу механизмі әлі толық анықталмаған, бірақ, бәлкім, бұл иммундық жүйенің тітіркендіргіштерге реакциясымен байланысты. Стоматит әзірге анықталмаған себептермен адамның иммундық жүйесі өзі тани алмайтын молекулалардың пайда болуына реакция беретін жағдайларда туындайды деп саналады
Ауыздан шығатын жағымсыз иістен үй жағдайында құтылуға бола ма? Иә, егер үйде түймедақтан, емен қабығынан, шалфейден, жалбыздан, календуладан немесе шайқурайдан қайнатпа дайындаса, бұл мүмкін. Үй жағдайында тиімділікті арттыру үшін қайнатпаны бірнеше шөптің қоспасынан дайындайды.
Бактериялардың көбеюін басып, ауыз қуысын тазарту үшін тұнбаның концентрациясы жоғары болуы тиіс.
Егер галитоз жағымсыз иісті компоненттерді тағамға пайдаланумен байланысты болса, одан құтылуға ақжелкен немесе балдыркөк тамыры көмектеседі. Олар сасық иістерді басады, ал талшықты құрылымды шайнау тістерді тазартады.
Ішу режимін сақтау галитоздан арылтады.
Таза су ауыз қуысын тазартады, сілекейді сұйық күйде ұстайды.
Сондай-ақ ауыздан шығатын жағымсыз иісті кетіруге гастроэнтеролог дәрігердің кеңесі мен емі көмектеседі, ол мыналарды тағайындайды:
• антацидтер – қышқылдықты төмендету үшін;
• антибиотиктер – бактерияларды жоюға арналған препараттар;
• жазатын құралдар – шырышты қабықты қалпына келтіру үшін висмут нитраты немесе Де-нол.
Өңеш пен асқазан арасындағы тесік жабылмайтын кардиалды сфинктер жеткіліксіздігін емдеу кезінде де антацидтік құралдар қолданылады, оларды перистальтиканы жақсартатын прокинетиктермен толықтырады. Ауыз қуысынан шығатын иісті жоюға мына шаралар көмектеседі:
1. Лимонды, лаймды шайнау. Бұл тәсіл сасық иісті мүлдем жоймайды, бірақ одан бірнеше сағатқа арылтады. Лимонның немесе лаймның бір тілімін қабығымен бірге шайнау керек. Сондай-ақ шұғыл дәрі ретінде әрдайым мата қапшықта өзіңізбен бірге алып жүруге болатын цитрус жемістерінің қабығын пайдалану ұсынылады.
2. Кофе. Кофе әуесқойларының арасында тынысы балғын емес адамдарды сирек кездестіруге болады. Белгілі болғандай, кофеин жағымсыз иістерді жояды. Егер бір кесе хош иісті сусын ішуге мүмкіндік болмаса - 3-4 кофе дәнін (оларды алдын ала қалтаға немесе сөмкеге салып қою керек) кеміру ұсынылады. Бұл тәсіл сасық иістен 7-8 сағатқа арылтады. Ол артериялық қысымның мезгіл-мезгіл немесе тұрақты жоғарылауынан зардап шегетін адамдарға жарамайды.
3. Гипертониясы барларға аскөктің немесе ақжелкеннің бірнеше бұтағын шайнаған дұрыс. Бұл тәсіл тынысты 8 сағатқа сергітіп қана қоймай, ауыз қуысын бактериялардан да тазартады.
4. Ауыз қуысындағы қатты иіске қалампыр бұтағы жақсы көмектеседі. Бар болғаны - оны бірнеше секунд бойы шайнау керек. Өсімдіктен бөлінетін қалампыр эфир майы ауыз қуысын сергітіп қана қоймай, көңіл күйді де көтереді.
5. Арша жақсы. Жидектерін бірнеше минут бойы шайнау ұсынылады. Бұл әдіс көп мөлшерде спиртті ішімдіктер ішілген белсенді тойлаудан кейінгі ең күшті иістің өзін жеңе алады.
6. Қышқыл алмалар да бұл мәселемен күресе алады. Жемістер өңезден, ауыздан шығатын қатты иістен арылтып, ас қорыту жүйесінің жұмысын реттейді.
7. Мәселеден құтылу үшін бірнеше минут бойы самырсын жаңғақтарын немесе қуырылған дәндерді шайнау ұсынылады. Бұл тынысқа 1-2 сағатқа балғындық береді және тіпті сарымсақ пен пияз иісінен арылтады.
8. Егер күн сайын жарты шай қасықтан прополис тұтынса, бұл сасық иістің жойылуына ықпал етеді және қабыну процестері дамығанда шырышты қабықтың регенерациясын жеделдетеді.
9. Тұз ерітіндісі де мәселеден арылуға көмектеседі. Ол үшін 2-3 минут бойы ауызды тұзды сұйықтықпен (немесе натрий хлоридінің 0,9% ерітіндісімен) шаю керек. Ол иісті кетіреді және бактерияларды жояды.
10. Егер таңертең ауызды кез келген өсімдік майымен шайса, бұл бірнеше сағатқа балғын емес тыныстан арылтады
Жоғарыда аталғанның бәрі маңызды, алайда бірінші кезектегі мәнді ауыз қуысының гигиенасына беру керек (7-сурет), атап айтқанда тістерді күніне екі рет дұрыс таңдалған тіс щеткасымен тазалау қажет. Бұл процедура үшін емдік-профилактикалық тіс пастасы пайдаланылуы тиіс. Әдетте қызыл иектің қанауына қарсы арнайы тіс пастасы, мысалы LACALUT aktiv пайдаланылады. Онымен қатар LACALUT aktiv ауыз қуысына арналған шайғышы да пайдаланылуы мүмкін
Клиникалық зерттеулер негізінде мыналар дәлелденді:
• Өңезді шайып кетірудің жоғары тиімділігі: OHI-S индексі бойынша тіс өңезінің редукциясы - 76%
• Қызыл иектің шырышты қабығына қабынуға қарсы әсердің жоғары тиімділігі: РМА индексінің редукциясы - 63,1%
• LACALUT aktiv және LACALUT fluor тіс пасталарын импульстік схема бойынша қолданғанда өңез түзілуін тежейтін айқын әсер: Silness-Loe индексінің редукциясы - 69,3%
• Тісжегінің алдын алу және реминералдандыру қасиеттерінің болуы – бастапқы тісжегі ошақтарының боялу қарқындылығының 1-2 баллға төмендеуі • LACALUT aktiv өнімін Candida флорасымен асқынған ауыз кандидозы мен пародонтитті кешенді емдеуде пайдаланудың тиімділігі
7-сурет – Шайғыштар және тіс пасталары
Галитозы бар пациенттер үшін арнайы тиімді тіс пастасы әзірленген (8-сурет)
8-сурет – Галитозды жоюға арналған тіс пастасы
Ауызды күніне кемінде 2 рет, кемінде 60 секунд бойы және тамақтанғаннан кейін шаю ауыз қуысын залалсыздандыруда жақсы нәтижеге қол жеткізуге мүмкіндік береді. Шайғышты таңдағанда антисептик негізіндегі шайғышты 14-21 күн бойы пайдалануға рұқсат етілетінін ескеру маңызды. Әйтпесе тіндердің жоғары тітіркенгіштігі мен құрғауынан, тұрақты жағымсыз иістен көрінетін ауыз қуысы дисбактериозының даму қаупі жоғары.
Кәсіби гигиена дегеніміз не?
Ауыз қуысының кәсіби гигиенасының мақсаты – тістердің қатты тіндері мен ауыз қуысы шырышты қабығының ауруларының алдын алу және оларды емдеу. «Ауыз қуысының кәсіби гигиенасы» термині тістердің барлық беттерінен жұмсақ және қатты тіс шөгінділерін мұқият кетіруді және кейін тістер мен қызыл иекті профилактикалық құралдармен өңдеуді білдіреді.
Бұл мыналарды қамтитын шаралар кешені:
1.Өңезді бояу және фотохаттама
2. Тіс тасын ультрадыбыс пен қол құралдарының көмегімен кетіру
3. Пигменттелген тіс өңезін Air Flow көмегімен кетіру.
4. Тістердің бетін пасталар мен резеңке тостағаншалар көмегімен тазарту және жылтырату
5. Реминералдандыратын құралдармен жабу
6. Ауыз қуысының гигиенасына үйрету, құралдарды таңдау.
Кәсіби гигиенаның қосымша кезеңдеріне мыналар жатады:
1. өңездің тез жиналуына себеп болатын факторды жою (мысалы, тіс бетінің қалыпты деңгейінен “асылып тұрған” пломба жиегін тегістеу);
2. тіс аралық жанасу беттерін штрипстермен (қаттылық дәрежесі әртүрлі абразивті жабыны бар арнайы тар әрі жұқа жолақтар) жылтырата өңдеу. Қолмен жүргізіледі.
3. кіреуке құрылымдарын қосымша қорғау және нығайту үшін тіс беттерін құрамында фтор бар препараттармен фторлау. Тазалау процесінде өңезбен бірге алынатын физиологиялық биопленкасын сілекей қалпына келтіргенге дейін тісті қорғау үшін кәсіби гигиенадан кейін бірден жүргізіледі. Тіс тасын кетіріп, кейін қызыл иекті антисептиктермен өңдей отырып тістерді кәсіби тазалау:
1. Хлоргексидин
2. Йодинол
3. Мирамистин
4. Люголь ерітіндісі
5. Сутек асқын тотығы
6. Метрагил дента
7. Камистад гель және басқалар
8. Ауыз қуысының жағдайын апта сайын бақылап отыру қажет
Ауыз қуысына дұрыс күтім жасау бойынша ұсыныстар:
1. Ең мұқият күтімнің өзінде кез келген зат тозады. Бұл тіс щеткаларына да қатысты. Тозудың негізгі белгілері – қылшықтардың деформациясы және тістердің бетін тиімсіз тазалау.
2. Жұқпалы аурулармен ауырып шыққаннан кейін дәрігерлер тіс щеткасын міндетті түрде жаңасына ауыстыруды ұсынады, өйткені қылшықтардың бетінде ауру тудыратын микроорганизмдер қалады.
3. Стоматолог кабинетіне барып, мазалаған тісжегіден құтылғаннан кейін бұл аурудың әрі қарай алдын алу үшін тіс щеткасын ауыстыру керек.
4. Щеткаға шаң мен кір бөлшектерінің түсуі, мысалы, оның еденге түсіп кетуінің салдары болуы мүмкін. Осыдан кейін бұл гигиена затын әрі қарай пайдалану ұсынылмайды. Оны бірден жаңасына ауыстырған дұрыс.
5. Құралдың бетіндегі кез келген зақым қызыл иек пен ауыз қуысының шырышты қабығының жарақаттануына әкелуі мүмкін. Сондай-ақ щетка бетіндегі микрожарықтарға тіс өңезінің түзілуіне қатысатын, ал асқазан-ішек жолына түскенде оның қалыпты жұмысын тежейтін микробтар түседі. Сынған тіс щеткасын дереу лақтырып тастау керек.
6.Кейде тіс щеткасын, мысалы, отбасы мүшелерінің бірі қателесіп пайдаланып қойған жағдайлар болады. Мұндай жағдайда оны әрі қарай пайдалану ұсынылмайды. Оны бірден жаңасына ауыстырған дұрыс.
Үй жағдайында тіс протездеріне күтім жасау бірнеше қарапайым әрекетті орындаудан тұрады:
1. Әр тамақтанғаннан кейін протезді шешіп, конструкцияның бетінен барлық тамақ қалдықтары кеткенше ағын судың астында жуу маңызды
2. Алмалы-салмалы протездерді тіс тазалауға арналған құралдармен өте абайлап тазалау керек екеніне назар аударыңыз
3. Тіс протездерін тазалауға арналған щетка тек жұмсақ болуы тиіс
