Тіс өңезі – тіс бетінде немесе қызыл иек жиегінде микроорганизмдердің жиналуы мен өсуі салдарынан пайда болатын, құрылымы әртүрлі ерекше шөгінділер. Тіс өңезі екі түрлі болады: жұмсақ (құрылымсыз қабықша түрінде) және қатты (тіс тасы). Өңез ауыз қуысындағы микроорганизмдердің әсерінен табиғи түрде түзіледі. Тіс өңезі тіс кіреукесі түсінің өзгеруімен және жылтырын жоғалтуымен, тістің кедір-бұдырлығын сезінумен, ауыздан жағымсыз иіс шығуымен (галитозбен) байқалады. Тіс өңезі ақ, жасыл және қоңыр түсті болуы мүмкін.
Стоматология тұрғысынан тіс өңезі
Стоматологтар бұл термин арқылы тістерде бактериялар мен зиянды микрофлораның жиналуын түсінеді. Бұл тіс кіреукесіне зиян келтіретін жұқа қабықша.
Әдетте өңез тамақ ішкеннен кейін бірден түзіледі. Құрылымына қарасақ, көмірсулардың тіс кіреукесінің ішкі қабатына өте оңай енетінін байқауға болады. Осыған байланысты көмірсулы тағамды тұтыну өңездің дамуын тек жылдамдата түседі.
Бұл қабықша тістің мойын бөлігіне, фиссураларға және қызыл иектің үстіне шөгеді.
Әрбір зейінді адам тамақ немесе шырын ішкеннен кейін тағам қалдықтары мен микробтардан тұратын жұқа қабықшаны байқай алады. Алғашында ол сәл мөлдір болады, бірақ уақыт өте келе айқын түске енеді
Егер қабықша әлі жаңа болса, ол тістерге зиян келтіре алмайды. Оны саусақпен өте оңай кетіруге болады, ал тіс щеткасын тұрақты түрде пайдаланған дұрыс. Егер мұны жасамаса, келесі тамақтану кезінде «жұмсақ» өңезге оңай жабысатын микробтар барған сайын көбірек түсе береді.
Осыған байланысты микроорганизмдер тек тістердің арасындағы кеңістікте ғана емес, олардың бетінде де жиналады. Бұзылыс одан әрі дамығанда, көптеген проблемалар тудыратын тіс өңезі түзіледі. Өңездің дамуына түрткі болатын қосымша факторлар:
1. Жеке гигиенаға немқұрайды қарау. Тістерді әр тамақтанғаннан кейін тазалау ұсынылады. Егер бұл мүмкін болмаса, күніне кемінде бір рет, жақсысы кешке тазалаған жөн. Мұндай адамдарға өңез және одан кейінгі проблемалар қорқынышты болмайды. Ершиктерді күніне бір рет немесе тіс жібін күніне екі рет қолдану маңызды. Өңездің қырық пайызы дәл тісаралық кеңістікте орналасады.
2. Ұзақ уақыт бойы темекі мен шылым шегу. Мәселе мынада: шайырдың көп мөлшері мен химиялық реакциялар қарапайым жіппен немесе щеткамен кетіру мүмкін емес көптеген тұрақты қосылыстар түзеді. темекі шеккеннен кейін едәуір қиын, мұндай жағдайда маманға жүгіну керек.
3. Тіс бетіне өте тез шөгетін тағамды тұтыну. Оларға тоқаш-тәттілер, түрлі шоколад, кәмпиттер және басқа тәттілер жатады. Егер проблемалардың болғанын қаламасаңыз, мұндай өнімдерді тұтынуды шектеңіз.
4. Темір негізіндегі медициналық препараттарды қолдану. Мәселе мынада: темір – кіреуке бетіне оңай шөгетін өте белсенді зат.
5. Адамның физиологиялық факторы. Ол негізінен сілекейдің тұтқырлығымен немесе оның жеткіліксіз бөлінуімен байланысты. Өйткені ауыз қуысын микробтар мен тағам қалдықтарынан тазартуға дәл сілекей көмектеседі.
Үдей келе өңез тіс тасына айналады, оның мынадай түрлері ажыратылады:
1. Тістердегі қарапайым тас өңез уақытында кетірілмеген жағдайда пайда болады. Яғни тағам қалдықтары мен бактериялар қатаяды, бұл өте зиянды. Кез келген өңез екі күннен кейін қатая бастайды, мұны әрдайым есте ұстаған жөн.
2. Қызыл иек үстіндегі тасты төменгі алдыңғы тістерден және азу тістердің бүйір бетінен, сілекей безінің өзегі өтетін жерден табуға болады. Гигиеналық күтімді сақтамаса, тас тістердің шайнау процесі кезінде жұмысқа қатыспайтын бөліктерінде түзілуі мүмкін. Түсіне келетін болсақ, ол никотин мен металдардың әсеріне қарай қоңырдан сарыға дейін өзгеруі мүмкін.
3. Қызыл иек астындағы тасты тек стоматолог қана зондтау процедурасы кезінде анықтай алады. Әдетте ол жасыл немесе күңгірт қоңыр түсті болады және қызыл иек жүлгесінің шегінде орналасады. Сондай-ақ оны түбір цементінен және пародонт қалтасынан табуға болады.
Осылайша, тіс өңезінің түзілу себептері:
1. ауызда тіршілік ететін микроорганизмдердің көп мөлшері. Бұл бактериялардың қауіптілігі – олардың едәуір жылдам өсіп, көбейе алатындығында.
2. адам тістерін мұқият тазалағаннан кейін, екі сағат өткен соң-ақ тіс бетінде тіс өңезі болып табылатын өте жұқа қабықша пайда бола бастайды.
3. тіс өңезі сондай-ақ шайнау әрекеті жеткіліксіз болғанда, ұйқы кезінде, гипосаливация, ксеростомия кезінде, ақуызы жоғары және майлылығы төмен өнімдерді тұтынғанда, темір препараттарын қабылдағанда түзіледі.
Тіс өңезінің түзілу механизмі
Тіс өңезі екі түрлі болады:
жұмсақ (құрылымсыз қабықша түрінде)
және қатты (тіс тасы).
Өңез ауыз қуысындағы микроорганизмдердің әсерінен табиғи түрде түзіледі. Бастапқыда тіс бетінде ауыз қуысындағы сұйықтықпен зат алмасу үдерістеріне қатысатын энзимдерден, қышқыл протеиндерден, сілекей иммуноглобулиндерінен және сарысу ақуыздарынан тұратын жұқа қабықша – пелликула түзіледі. Ауыз қуысының микроорганизмдері өсіп-өніп, тіс бетіне шөгеді және қабықша түзеді. Шөгінділер жаңа бактериялар мен олардың тіршілік өнімдерінің үздіксіз бөлінуі және жабысуы есебінен қалыптасады.
Тіс өңезі үш сатыда түзіледі:
Бірінші сатысы – өңездің шөгуі адам ауыз қуысында гигиеналық процедураларды жүргізуді тоқтатқаннан кейін екі күннен соң басталады. Бұл кезеңде жасушасыз қабықша түзіледі, ол тістің қатты тіндерінің сілекеймен жанасуы есебінен жылдам пайда болады. Бұл кезеңде кокктар мен микрококктар пайда болады.
Екінші сатысы – өңездің шөгуі гигиеналық процедуралар тоқтатылғаннан кейінгі екінші-төртінші күні басталады. Бұл кезеңде бетінде микроорганизмдер (фузобактериялар мен фламиндер) бар пелликула қалыптасады.
Үшінші сатысы – өңездің шөгуі төртінші-тоғызыншы күні, жетілген бляшка түзілген кезде басталады. Бұл кезеңде тіс кіреукесін тіс бетін бұза алатын спирохеталар мен спириллалар жабады.
